Του Παπαδακάκη Κων/νου
Ενώ η χιονοστιβάδα είναι το τελικό αποτέλεσμα της μάχης μεταξύ χιονιού και βαρύτητας, η ικανότητα πρόβλεψης της περιλαμβάνει την λεπτομερή μελέτη πολλών διαφορετικών παραγόντων, ικανών να επηρεάσουν περισσότερο ή λιγότερο το τελικό αποτέλεσμα. Σε απλά μαθηματικά, η ισορροπία των δυνάμεων υφίσταται, εφόσον η δύναμη Χ δεν είναι μεγαλύτερη της δύναμης Τ. Πριν εξετάσουμε τις αιτίες που μπορούν να προκαλέσουν ανισσοροπία μεταξύ των δυνάμεων και δημιουργία χιονοστιβάδας, θα πρέπει να κατανοήσουμε την γέννηση της χιονονιφάδας και τη δημιουργία της χιονομάζας.
Το χιόνι
Το χιόνι δημιουργείται μεταξύ, κάτω ή πάνω από τα στρώματα των νεφών, ανάλογα του πλάτους και της θερμοκρασίας των νεφών, από τη συμπήκνωση των υδρατμών σε θερμοκρασία κατώτερη του σημείου πήξεως σε κρυστάλλους πάγου. Έτσι το χιόνι αποτελείται από κρυστάλλους πάγου, που ενωμένοι μεταξύ τους χαλαρά, σχηματίζουν τις χιονονιφάδες. Από τη στιγμή της δημιουργίας τους και μέχρι που θα πέσουν στο έδαφος, βρίσκονται σε διαρκή άλλαγη.
Συνήθως, πρόκειται για μικροσκοπικούς εξαγωνικούς κρυστάλλους, που αποτελούνται από έξι σχεδόν όμοια πέταλα. Έτσι, αν περιστρέψουμε κατά 60 ή 120 μοίρες γύρω από το κέντρο του, θα φαίνεται ακριβώς όμοιος. Η τελειότητα του σχήματος της, κίνησε το ενδιαφέρουν του μαθηματικού Κέπλερ που συμπέρανε ότι «το εξαγωνικό σχήμα επιλέγεται από την σχηματική προσαρμογή και από την αναγκαιότητα της ύλης, έτσι ώστε να μην υπάρχουν κενά και η συγκέντωση του ατμού σε σχηματισμούς χιονιού να γίνει πιο ομαλά». Το συμπέρασμα του έρχεται να επιβεβαιώσει, αυτό που κάθε χιονοδρόμος γνωρίζει. Το χιόνι είναι τέλειο.
Χιονομάζα
Οι χιονονιφάδες πέφτοντας στη γη, σχηματίζουν στρώματα με χαρακτηριστικό λευκό χρώμα (εξαιτίας των παγοκρυστάλλων που ανακλούν όλα τα χρώματα της ήριδας). Το πάχος του στρώματος, εξαρτάται από την κλίση του εδάφους, την σφοδρότητα και την διεύθυνση του ανέμου. Η σύσταση της χιονομάζας διαφοροποιείται, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες που επικρατούν κατά την χιονοπτωση, καθώς και τις μεταβολές του καιρού των τελευταίων ημερών. Αυτό που θα καθορίσει την δημιιουργία ή όχι χιονοστιβάδας, είναι η συμπεριφορά των διαφορετικών στρωμάτων της χιονομαζας, η διαμόρφωση τους κάτω από την επίδραση του ανέμου και η μεταμόρφωση της χιονονιφάδας κάτω από την επίρρεια διαφορετικών επιπέδων θερμοκρασίας και υγρασίας.
Παράγοντες που συντελούν στη δημιουργία χιονοστιβάδας
Α) Σταθεροί
• Υψόμετρο. Συνήθως οι χιονοστιβάδες, λαμβάνουν χώρα στην αλπική ζώνη (εξωδασική υψομετρική ζώνη ενος βουνού, εντός της οποίας επικρατούν τέτοιες συνθήκες που καθιστούν αδύνατη την ευδοκίμηση δεντρων). Βασικός παράγοντας ορισμού της αλπικής ζώνης, είναι το γεωγραφικό πλάτος. Τοποθεσίες εκτός της αλπικής ζώνης με αραιή δασοκάλυψη, δεν αποκλείονται από της περιοχές κινδύνου.
• Κλίση της πλαγιάς. Όσο μικρότερη είναι η κλίση της πλαγιάς, τόσο μεγαλύτερες ποσότητες χιονιού συσωρευονται. Όσο μεγαλώνει η κλίση, ο παράγοντας βαρύτητα δεν ευννοεί τη συσώρευση. Ως αποτέλεσμα, οι πλαγιές μεσαίας κλίσης είναι οι πιο επικύνδυνες. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να υπολογίσουμε επιτόπου την κλίση της πλαγιάς, με δημοφιλέστερο την χρήση κλισιόμετρου (υπάρχει και σε application για smartphone). Πιο εμπειρικοί τρόποι εκτίμησης υποστηρίζουν, ότι 25 μοίρες είναι περίπου το σημείο που αρχίζεις τις στροφές για να γλιτώσεις ενέργεια όταν «φωκιάρεις» προς τα πάνω, ενώ 30 μοίρες είναι η ιδανική πλαγιά κατάβασης με συνθήκες πούδρας.
• Προσανατολισμός της πλαγιάς. Ο προσανατολισμός μιας πλαγιάς, ορίζεται ως η διεύθυνση της πυξίδας μας, όταν εμείς είμαστε στην κορυφή της και κοιτάμε προς την γραμμή κατάβασης. Έτσι, στο βόρειο ημισφαίριο αν είμαστε στην κορυφή μιας νότιας πλαγιάς στις 12μμ, θα έχουμε τον ήλιο μπροστά μας. Αν δεχτούμε ως μόνο παράγοντα επηρεασμού της χιονομάζας, την θερμική ακτινοβολία, μπορούμε να θεωρήσουμε τις νότιες πλαγιές φαινομενικά πιο ασφαλείς προς χρήση καταμεσής του χειμώνα. Σε αντίθεση με τις νότιες πλαγιές, οι βόρειες δέχονται λιγότερη ή καθόλου θερμική ακτινοβολία, με αποτέλεσμα χαμηλότερες θερμοκρασίες που ευνοούν την δημιουργία πολύπλευρων παγοκρυστάλλων (faceted snow crystals) και επιφανειακής πάχνης (surface hoar). Αυτό με τη σειρά του, καθυστερεί την σταθεροποίηση μεταξύ των στρωμάτων της χιονομάζας, αυξάνοντας τον κίνδυνο χιονοστιβάδων.
Το 75% των θανατηφόρων ατυχημάτων από χιονοστιβάδες, συμβαίνουν σε πλαγιές με βορειοδυτικό, βόρειο έως ανατολικό προσανατολισμό.
• Επιφάνεια του εδάφους. Όσο πιο ανώμαλη είναι η επιφάνεια του εδάφους, τόσο πιο πολύ χιόνι χρειάζεται για να διαμορφωθούν κατάλληλες συνθήκες για τη δημιουργία χιονοστιβάδας. Επιφανειακές κατακρεμνήσεις, πέτρες και φυσικά εμπόδια δημιουργούν επιπλέον τριβή. Αντιθέτως, η ομαλότητα του εδάφους ευνοεί τη δημιουργία χιονοστιβάδας. Πλαγιές με σάρες ή καλυμένες από χορτάρι, δίνουν στην χιονομάζα τη προδιάθεση να ολισθαίνει.
• Μορφολογία του εδάφους. Οι αλλαγές κλίσης σε μια πλαγιά, διαμορφώνουν τις ισορροπίες δυνάμεων που ασκούνται στα διαφορετικά στρώματα της χιονομάζας. Αναλόγως της διεύθυνσης του ανέμου, κατά τη διάρκεια, αλλά και μετά τη χιονόπτωση, λούκια διαφορετικού προσανατολισμού γεμίζουν με διαφορετικής ποσότητας και ποιοτητας χιόνι.
Β) Μεταβλητοί
• Ύψος χιονιού. Το 80% των χιονοστιβάδων, προκαλούνται μετά από χιονοπτωση ή χιονοθύελλες. Οι χιονοπτώσεις ή ο αέρας ή ο συνδυασμός αυτών των φαινομένων, προσθέτουν καινούρια στρώματα χιονιού, πάνω από τα παλια με αποτέλεσμα να αυξάνεται το βάρος της χιονομάζας.
• Ταχύτητα χιονόπτωσης. Η ταχύτητα αύξησης της χιονομάζας, επηρεάζει κατά πολύ τον βαθμό επικινδυνότητας. Η αργή συσσώρευση χιονιού, επιτρέπει στο χιόνι την αργή του μεταμόρφωση (καταστροφή των ακίδων της νιφάδας) και τον σχηματισμό δεσμών μεταξύ των κλάδων των αστέρων του, ως αποτέλεσμα της συμπίεσης των επικαθήμενων στρωμάτων ή λόγω της ηλιακής ακτινοβολίας ή πλήθους άλλων παραγόντων, με αποτέλεσμα να μπορέσει έτσι, να δεχθεί το επιπλέον φορτίο. Μια συσσώρευση χιονιού µε ρυθµό 2.5 cm / ώρα ή µεγαλύτερο που διαρκεί τουλάχιστον 10 ώρες, δηµιουργεί επικίνδυνες συνθήκες για πρόκληση χιονοστιβάδας. Αν συγχρόνως πνέουν και άνεμοι, η κατάσταση γίνεται πιο επικίνδυνη.
• Πυκνότητα φρέσκου χιονιού. Πυκνότητα του χιονιού, είναι το ποσοστό του πάγου που περιέχεται σε ένα δεδομένο όγκο χιονιού. Συνήθως, η πυκνότητα ενός φρέσκου χιονιού κυμαίνεται από 7-12%. Χιονοπτώσεις, όπου η πυκνότητα του χιονιού είναι 20% ή περισσότερο, θεωρούνται επικίνδυνες λόγω του μεγάλου βάρους του χιονιού. Χιονοπτώσεις, όπου η πυκνότητα του χιονιού είναι μικρή (2-4%), είναι επίσης επικίνδυνες όταν ακολουθούνται από χιονοπτώσεις με μεγαλύτερη πυκνότητα χιονιού. Στην περίπτωση αυτή, στρώματα χιονιού μεγάλης πυκνότητας, επικάθονται σε στρώματα μικρότερης πυκνότητας. Αυτό, έχει σαν αποτέλεσμα τα επάνω στρώματα να τείνουν να ολισθήσουν.
• Ανομοιογένεια παλαιών και νέων στρωμάτων. Ένα στρώμα χιονιού που έχει παγώσει, λόγω πτώσης της θερμοκρασίας, μετά από βροχόπτωση ή ηλιοφάνεια, προσφέρει ελάχιστη συνοχή σε ένα νέο στρώμα φρέσκου χιονιού. Ένα στρώμα χιονιού με μικρή πυκνότητα, προσφέρει ελάχιστη συνοχή σε ένα νέο στρώμα φρέσκου χιονιού με μεγάλη πυκνότητα.
• Βροχόπτωση. Μια ελαφριά βροχή πάνω σε παγωμένο χιόνι, δημιουργεί μια κρούστα η οποία δυναμώνει την επιφάνεια του χιονιού. Το βάρος αυτής της κρούστας, συνήθως είναι μεγάλο λόγω της συμπύκνωσης των νιφάδων του χιονιού και ενδεχομένως το κάτω από την κρούστα στρώμα χιονιού, να έχει μικρή πυκνότητα με αποτέλεσμα η κρούστα να είναι ασταθής. Επίσης, η κρούστα δεν προσφέρει καλή συνοχή σε ένα νέο στρώμα χιονιού που θα πέσει πάνω της.
• Ταχύτητα και διεύθυνση του ανέμου. Ο άνεμος μεταφέρει και εναποθέτει το χιόνι στις υπήνεμες πλαγιές. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα, την συσσώρευση μεγάλων ποσοτήτων χιονιού σε συγκεκριμένα σημεία. Σε αυτά τα σημεία, το στρώμα του χιονιού έχει μεγάλο όγκο και βάρος και μπορεί να δημιουργηθεί χιονοστιβάδα. Επίσης, ο άνεμος μεταμορφώνει και συμπιέζει το χιόνι, με αποτέλεσμα τη δημιουργία μίας πλάκας χιονιού που είναι ιδιαίτερα ασταθής.
• Θερμοκρασία. Οι μεταβολές της θερμοκρασίας, μεταμορφώνουν την νιφάδα του χιονιού αλλάζοντας την συνοχή του στρώματος. Μία πολύωρη αύξηση της θερμοκρασίας, λόγω ηλιοφάνειας, ή περάσματος ενός θερμού μετώπου, έχει σαν αποτέλεσμα τα επιφανειακά στρώµατα του χιονιού αρχικά και τα βαθύτερα αργότερα, να γίνονται ασταθή και επικίνδυνα για χιονοστιβάδες.
Τύποι χιονοστιβάδων
Η αλληλουχία των καιρικών φαινομένων, καθορίζει τη διαστρωμάτωση και τη δομή της χιονομάζας, τη συνολική συνοχή της και τελος τη σταθεροτητα της. Η φύση των δεσμών μεταξύ των παγοκρυστάλλων, ορίζει το είδος της χιονοστιβαδας. Έτσι έχουν κατηγοριοποιηθεί σε 3 τύπους: Χιονοστιβάδα φρέσκου χιονιού, χιονοστιβάδα υγρού χιονιού και χιονοστιβάδα πλάκας. Και οι τρεις μπορούν να γίνουν το ίδιο θανάσιμες. Οι πιο συχνές και επικίνδυνες στα βουνά μας είναι οι χιονοστιβάδες πλάκας.
Η μεταμόρφωση των νιφάδων του χιονιού, δημιουργεί μία πλάκα στην επιφάνεια του στρώματος. Αυτή η μεταμόρφωση, μπορεί να είναι αποτέλεσμα δυνατού ανέμου, ο οποίος συμπιέζει και καταστρέφει τις ακίδες των νιφάδων, με αποτέλεσμα να δημιουργείται ένα σκληρό άνω στρώμα (πλάκα) ή και αποτέλεσμα αλλαγών θερμοκρασίας και βροχόπτωσης (δημιουργία κρούστας). Αυτή η πλάκα που σχηματίζεται, έχει μεγάλη πυκνότητα χιονιού σε αντίθεση συνήθως με το από κάτω στρώμα. Η διαφορά πυκνότητας μεταξύ των στρωμάτων, μειώνει τη συνοχή τους και η πλάκα τείνει να ολισθήσει και να παρασύρει και αλλά στρώματα.
Πρόγνωση χιονοστιβάδων
Όπως γίνεται κατανοητό από τα παραπάνω, η πρόγνωση των χιονοστιβάδων, είναι μια πολυσύνθετη διαδικασια. Στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, κρατικές υπηρεσίες σε συνεργασία με τοπικούς φορείς εκδίδουν καθημερινά δελτία επικινδυνότητας. Δυστυχώς, οι περιοχές εκτός χιονοδρομικών κέντρων δεν ελέγχονται. Η εκτίμηση των καιρικών συνθηκών τη δεδομένη στιγμή, καθώς και αυτές των τελευταίων ημερών, οι αλλαγές θερμοκρασίας, οι χιονοπτώσεις που σημειώθηκαν, οι άνεμοι και η κατεύθυνσή τους, βοηθούν στην κατανόηση της μεταμόρφωσης που έχει δεχτεί η χιονομάζα, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να εκτιμήσουμε τη συνοχή της.
Η επικρατέστερη και πιο έγκυρη μέθοδος ορισμού του βαθμού επικινδυνότητας, είναι η μελέτη του προφίλ της χιονομάζας. Η τομή του χιονιού, «μαρτυράει» τη διαφορετικότητα των στρωμάτων του και την δυνατότητα συνοχής μεταξύ αυτών των στρωμάτων. Μεγάλες διαφορές θερμοκρασίας και πυκνότητας μεταξύ των στρωμάτων, αυξάνουν το βαθμό επικινδυνότητας. Το μειονέκτημα της μεθόδου, είναι ότι μας δίνει πληροφορίες μόνο για την συγκεκριμένη πλαγιά, στην οποία γίνεται το προφίλ. Πλαγιές διαφορετικού υψόμετρου, προσανατολισμού, κλισης, μορφολογίας και επιφάνειας του εδάφους, μπορούν να έχουν διαφορετικό βαθμό επικινδυνότητας.
Εφόσον έχουμε λάβει υπόψη μας τις καιρικές συνθήκες και έχουμε κάνει τον έλεγχο της τομής του χιονιού, εκτιμούμε το πεδίο κίνησης της ομάδας και τους πιθανούς κινδύνους. Δίνουμε μεγάλη προσοχή στη κλίση της πλαγιάς, στις κορνίζες, στα κοιλώματα και τα λούκια. Προτιμούμε να κινούμαστε σε ράχες και κόψεις, σε δασωμένες πλαγιές.
Εξοπλισμός
Η ασφαλής μετακίνηση ορειβατών και χιονοδρόμων, προϋποθέτει τη σωστή οργάνωση της ομάδας και την ύπαρξη του κατάλληλου εξοπλισμού, για την αντιμετώπιση περιπτώσεων εγκλωβισμού θυμάτων σε χιονοστιβάδα. Εκτός όλων των άλλων υλικών που πρέπει να μας συνοδεύουν σε κάθε χειμερινή μας έξοδο, στην ελάχιστη πιθανότητα χιονοστιβάδας πρέπει να έχουμε κοντά μας τα παρακάτω:
• Πομποδέκτες ανεύρεσης θυμάτων. Τοποθετούνται κοντά στο σώμα του χιονοδρόμου-ορειβάτη και μπαίνουν σε λειτουργία με την αναχώρηση της ομάδας. Έχουμε πάντα τον πομποδέκτη στην θέση εκπομπής κυμάτων και σε περίπτωση που κάποιος σύντροφος παρασυρθεί και θαφτεί από χιονοστιβάδα, τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας γυρίζουν το πομποδεκτη στην θέση δέκτης και με συγκεκριμένη μέθοδο αναζητούν το θύμα. Είναι η πιο γρήγορη μέθοδος ανεύρεσης θύματος.
• Sonde (ράβδος). Τηλεσκοπικό μπαστούνι, που χρησιμεύει στην αναζήτηση θύματος που βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του χιονιού. Το καρφώνουμε πάντα κάθετα και προσπαθούμε δια της αίσθησης, να αντιληφθούμε το σώμα του θύματος. Έπεται της χρήσης πομποδέκτη. Σε περίπτωση μη ύπαρξης πομποδεκτών, «χτενίζουμε» με τις σόντες, οργανωμένα τη ζώνη κατάληξης της χιονοστιβάδας, υπό της οδηγίες ενός αρχηγού αναζήτησης.
• Φτυάρι. Το φτυάρι, είναι το σύνεργο που θα μας βοηθήσει να μετατοπίσουμε γρήγορα τις ποσότητες χιονιού που καλύπτουν το θύμα. Επίσης, μας βοηθάει να κάνουμε την τομή χιονιού που αναφέραμε στο κεφάλαιο της πρόγνωσης.
Περίπτωση εγκλωβισμού από χιονοστιβάδα
Αν καθώς κατεβαίνουμε με τα σκι, αισθανθούμε το χιόνι να υποχωρεί, πρέπει αυτομάτως να στρέψουμε τα σκι μας προς την κατηφόρα, να επιταχύνουμε γυρίζοντας το κεφάλι μας, να προσδιορίσουμε την κατεύθυνση της χιονοστιβάδας και να προσπαθήσουμε να τσουλήσουμε με ταχύτητα έξω από αυτήν σε κάποιο ασφαλές σημείο (μία κόψη, κάτω από ένα βράχο μέσα στο δάσος….). Αν η χιονοστιβάδα μας ρίξει κάτω, με πολύ γρήγορες κινήσεις βγάζουμε τα λουράκια από τα μπαστούνια μας, βγάζουμε τα σκι (αν μπορούμε), προφυλάγουμε το στόμα μας και προσπαθούμε να γαντζωθούμε από ένα βράχο, ένα δένδρο. Φωνάζουμε δυνατά, ώστε να αντιληφθούν οι σύντροφοί μας τη θέση μας. Αν δούμε ότι το χιόνι αρχίζει να μας καλύπτει, κάνουμε κινήσεις κολύμβησης ώστε να μείνουμε στην επιφάνεια. Αν θαφτούμε, κάνουμε μια τελευταία προσπάθεια ώθησης με τα πόδια, για να βγούμε στην επιφάνεια. Αν δεν τα καταφέρουμε, κλείνουμε καλά το στόμα, προσπαθούμε να κάνουμε χώρο με τα χέρια μπροστά από το στόμα και τη μύτη για να αναπνέουμε.
Θαμμένοι στο χιόνι. Δεν κάνουμε περιττές κινήσεις, δεν φωνάζουμε, προσπαθούμε να μείνουμε ήρεμοι, να μην καταναλώνουμε ενέργεια. Φτύνοντας, αντιλαμβανόμαστε από την κατεύθυνση του σάλιου το πάνω και το κάτω. Μένουμε ψύχραιμοι και περιμένουμε τη βοήθεια της ομάδας.
Πλήθος συσκευών προσφέρουν οι εταιρίες τα τελευταία χρόνια, που υπόσχονται σωτηρία σε περίπτωση χιονοστιβάδας και όλες λειτουργούν με μεγάλα ποσοστά επιτυχίας. Κανείς δεν επιδιώκει να επιβεβαιώσει την αξιοπιστία τους. Οι χιονοστιβάδες δεν αστειεύονται και κανείς δεν μπορεί να προβλέψει 100% την πτώση της ή όχι. Η εκπαίδευση, η εμπειρία και η βαθιά κατανόηση του μηχανισμού λειτουργίας της, μπορούν να μας προστατέψουν.
